३४० ने घरी चाललो होतो. शेजारी एक तरूण जेमतेम २०-२५ चा असेल. त्याने तंबाखू काढली, मला offer केली.
हसत नको म्हणालो. माझ्याकडे पाहत हसत म्हणाला:
“मै भी खाता नही था पहले, लेकिन मजबूरी मे आदत पड गयी. कॉलेज मे था तो पुरा दिन कॅम्पस मे रहता था और उधर सिगरेट पीया तो फाइन लगता था. तभीसे ये आदत लग गया.”

मानसशास्त्र ३

प्रकाशबरोबर लगेचच ओळख झाली.
नविन होता तो ऑफिसमध्ये जेमतेम १०-१५ दिवस झाले असतील.
दुपारच्या जेवणानंतर फेरफटका मारत असताना त्याने टपरीवाल्याकडून सिगारेट घेतली.
मला तो धक्का होता:

“हे काय? कधीपासून?”
“आधी घेत होतो, आता सोडली होती, कामाला लागल्यावर सोडायची ठरवलं होतं”
“मग परत सुरु, सिगरेट सुटत नाही ना?”
“तसं नाही रे. आता १५ दिवस कुठे ओढत होतो. सोडली होती की पुर्ण.”
“मग मध्येच काय झालं?”
“अरे बारकी-बारकी पोरं, ज्यांची औकात नाही अशी माणसं माझ्यासमोर सिगरेट ओढतात, मग मी कुणाचं घोडं मारलय.”

 नोकरीला दोन-तीन महिने झाले होते. एका रविवारी सुहास घरी आला. मी नोकरीला लागल्याबद्दल माझे अभिनंदन केले. नोकरीसंदर्भात चौकशी केली.

थोडावेळ शांत बसल्यावर हसून म्हणाला "या कॉम्प्युटरने माझं खूप नुकसान केलंय. जवळ-जवळ आयुष्य उद्ध्वस्त केलंय म्हटलं तरी चालेल. त्यावेळेस कॉलेजमध्ये होतो, वेळ होता म्हणून टायपिंगचा क्लास लावला होता. क्लासमध्ये सरांशी ओळख वाढली. त्या क्लासमध्ये टाईपरायटर दुरुस्तीची कामे केली जात होती. नंतर कळलं की त्यांचं बऱ्याच मोठं-मोठ्या कंपन्यांबरोबर दुरुस्ती आणि देखभालीच काँट्रॅक्ट आहे. बऱ्यापैकी पैसा होता. या क्षेत्रात खूप कमी माणसं होती. म्हणून या क्षेत्रात झोकून द्यायचं ठरवलं.

कॉलेज करून नोकरी शोधण्यापेक्षा नोकरी करून कॉलेज करायचं ठरवलं. घरच्यांचा विरोध होता, पण माझ्यापुढे त्याचं काही चाललं नाही. पास होण्यापुरते मार्क मिळवायचे आणि मन लावून काम करायचो. काम खूप होतं, त्यामानाने पगार खूपच कमी होता. मला पगाराची काही पर्वा नव्हती. आपण याला शिकवून उपकार करतोय असं सरांना वाटत होतं.

कॉलेज पूर्णं झालं की स्वतःची छोटीशी कंपनी टाकायची ठरवले होते. जिथे दुरुस्तीच काम करायचो तिथं ओळखी वाढवून ठेवल्या होत्या. पुढे उपयोगी पडतील म्हणून. कॉलेज फक्त नावाला होतं. परीक्षेच्या १०-१५ दिवस आधी सुट्टी घेऊन अभ्यास करायचा आणि पास होण्यापुरते मार्क मिळावयाचे हे ठरलेलं.

कॉलेज संपलं आणि त्याच वेळेस भारतात संगणक युग अवतरलं. जिथे शेकड्यांनी टाइपरायटर्स दिवसभर चालायचे तिथे कॉम्प्युटरमुळे मिनिटात कामे होवू लागली. मी मात्र… म्हणजे वेड लागायची पाळी आली…कारण पुढचं भविष्य दिसू लागलं होतं. आज नाही पण वर्षभरात माझं काम पूर्णपणे बंद होणार होतं. ज्याच्यासाठी दिवस-रात्र मेहनत घेतली. हात जाळून घेतले** त्याचा काहीही उपयोग होणार नव्हता.

परीक्षेत किती मार्क मिळणार ते मला माहीत होते. त्याच वेळेस घरी अशी परिस्थिती निर्माण झाली की घराचा सारा भार माझ्यावर आला. म्हणजे आता मिळेल ती नोकरी करून माझे आणि घरच्यांचे पोट मला भरायचे होते.

मनाने इतका खचलो की विचारू नको, कॉम्पुटर म्हटलं की उगाच एक दडपण येतं मला."

त्यावेळेस सुहास Door To Door Marketing करत होता.

——————

**अक्षर पुसट आली किंवा खराब झाली की ते अक्षर बदलावं लागत. त्यासाठी ते तापवून जोड द्यावी लागते. किंवा असच काहीतरी नीटस आठवत नाही.

काय रे कधी चाललाय कोल्हापुराला?

-वेळ आहे अजून, एक-दीड महिना तरी लागेल.

तू तर निवड झाली म्हणून SMS पाठवला होता.

- तसं confirm आहे. पण कॉल लेटर आल्यावर join होणार. आणि कॉल लेटरला एक-दीड महिना तरी लागेल.

कोल्हापूर म्हणजे बरंच लांब होतंय. जवळपास बघायचं ना.

-तसं ठाण्याला पण जागा आहेत. भिवंडीला पण आहेत. आणि पुण्याला कालच जाऊन आलोय.

मग ठाणे किंवा भिवंडी जवळ पडेल तिकडे try कर, कोल्हापुराला कशाला चाललाय.

- अरे interview देऊन ठेवतो, कधी काय होईल ते माहीत नाही.

का?

-भिवंडीला आणि कोल्हापुराला stay आणलाय.

भिवंडीला stay? कशासाठी?

- तिकडे त्यांना मुसलमान लोकांची भरती करायची. 

अरे पण असा stay कसा आणता येईल. शक्य नाही.

- सगळं possible आहे. जाम लफडी असतात रे, सगळं पॉलिटिक्स आहे.

नाही असा stay शक्य नाही, कोर्टात अशी केस उभी राहूच शकत नाही.

- एकदा कोर्टात गेलं की त्याला २-३ वर्षे लागतील, मग आम्ही लटकलो ना, म्हणून मी सगळीकडे interview देऊन येतोय.

 आणि कोल्हापुराला काय झालं?

- तिकडेपण नगरसेवकाने असाच stay आणलाय.

म्हणजे?

- स्थानिक लोकांना भरती करायचं म्हणून.

हां बरोबर आहे त्यांचं. अरे म्हणजे भिवंडीलापण असाच stay असला पाहिजे.

- हो पण तिकडे स्थानिक म्हणजे सगळे मुसलमानच ना.

पण तू ज्यापध्दतीने सांगितलं त्यामुळे काही भलताच अर्थ निघतो ना. मला वाटलं फक्त मुसलमान लोकांना घ्यायचंय म्हणून stay order आणलीय.

- अरे पण ते understood आहे ना. तिकडे स्थानिक काय अन मुसलमान काय एकच.

मला माझ्या वैचारिक मागासलेपणाची कीव आली.

आज मी भोवतालाची माणसं बघतो तेंव्हा काहीतरी चुकतंय अस वाटतं. कुठेतरी नक्की चूक होतेय.

बहुतेक सहकारी सधन कुटुंबातील आहेत. इथेच काहीतरी चूक होतेय. सारे सधन कुटुंबातील कसे असू शकतात?

गणित सोपं होत. माझ्या क्लासमधील विद्यार्थीदेखील सधन कुटुंबातील होते. महागडा क्लास लावण्याचे कारण म्हणजे, नोकरीची हमी आणि पुरेसा पैसा असणारे पालक.

बरं मी ज्या क्षेत्रात काम करतोय तिथे कर्मचाऱ्यांची मागणी जास्त तर पुरवठा कमी आहे. मोठ्या पगाराची नोकरी मिळाली की लगेच नोकरी सोडायची हे ठरलेलं. काम नसलं की कामगार कपात हे कंपन्यांचं ठरलेलं.
नवीन माणसं ओळखीद्वारे निवडली जातात. ओळखीचं कोणी नसेल तर www.jobs.com सारख्या साईट आहेतच मदतीला. बहुतेक ठीकांनी "नोकरीसाठी जाहीरात" हा शेवटचा पर्याय असतो.

बरेचदा असं दिसून येतं की नवीन माणूस अपेक्षेप्रमाणे काम करत नाही. बऱ्याचदा "ढ" म्हणावं अशी माणसे असतात. कामावरून कमी करण्यापेक्षा copy & paste प्रकारात मोडली जाणारी कामे त्याला दिली जातात.
बहुतेक ठिकाणी अशीच माणसे जास्त असतात. दोन-चार हुशार/कुशल कर्मचाऱ्यांना मनासारखा पगार देऊन त्यांच्या हाताखाली अशी copy & paste करणाऱ्यांची टीम असते. स्वस्तात काम होतं. स्वस्तात म्हणजे इतर कर्मचाऱ्यांच्या मानाने कमी परंतू उच्च मध्यमवर्ग म्हणतात एव्हढा.

BE/MCA अशा उच्चशिक्षितांप्रमाणेच अनुभवी/कुशल कर्मचाऱ्याला मान दिला जातो. पैसाही. एकदा कामावर आला की या पदव्यांचा उपयोग शून्य असतो. तिथे तुमच्या पदवीपेक्षा तुम्ही काम कसं करता याला महत्त्व दिले जाते. माझ्या माहितीतले बरेचसे BE/MCA "ढ" वर्गातले आहेत त्यांचा उपयोग copy & paste साठीच केला जातो.

इथे मला गणित उमगलं.
पैसेवाले पालक = महागडा क्लास = नोकरीची हमी = चांगला पगार
पुढे लग्नदेखील नोकरी पाहून केले जाते. म्हणजे नोकरी करणारी मुलगीच पाहीजे. आणि परत,
पैसेवाले पालक = महागडा क्लास = नोकरीची हमी = चांगला पगार

गाढव समाजासाठी गाढवतोड मेहनत केलेल्या एका गाढव नेत्याचे एक मंदिर चौकातच होते. दुसऱ्याच चौकात त्याच नेत्याचा एक सुंदर पुतळा उभारलेला होता. पुतळा जाणार हे कळल्यावर सर्व गाढवसमाजाने हळहळ व्यक्त केली.

मंदिरातले गाढव मात्र खुशीतच होते. पुतळ्याला शेवटच छळावं या उदात्त हेतूने मंदिराच्या कळसावर चढून पुतळ्याशी गप्पा मारू लागलं.

"काय मग. जायचं ठरलं का?"
"बरं झालं ते एकदाचं. सुटलो एकदाचा. ते पक्षी, ते ऊन-वारा-पाऊस, ती माणसं, ते बोलणं, काहीही कुणीही उठून यावं, नको त्या अवयवाला हात लावावा छीः"
"हा तेदेखील बरोबरच आहे. सगळीच द्राक्ष आंबट असतात का हो?"
"द्राक्षांच काही माहीत नाही. पण सरकारच मात्र कळत नाही. आता आम्ही जाणार म्हटल्यावर दंगलकर्त्याची भूमिका तुम्हाला पाहावी लागणार."
"म्हणजे?"
"आता बघा पुतळे सॉफ्ट टार्गेट म्हणून आमच्या नावाने दंगल-दंगल खेळायचे. आता आम्ही नाहीत म्हणून ते खेळायचे थांबणार आहेत का?"

आपल्यावर कोसळलेल्या नवीन संकटामुळे आपलं मंदिर जाणार या भितीची पाल मंदिरातल्या गाढवाच्या मनात चुकचुकली.

८.२४ ची लोकल पकडली आणि ग्रुपमधील सगळ्यांनी मिळून शिव्या देण्याचा कार्यक्रम पार पाडला. भिवंडी, काश्मीर, ISI, सिमी अशा बहुतेकांचे संबंध बॉम्बस्फोटाशी जोडले.

गाड्या स्लो असल्यामुळे उशीर झाला. लेटमार्क लागलाच आहे तर इराण्याच्या हॉटेलमध्ये मस्का पाव-चहा घेतला, दोघांनी खिमा-पाव घेतल्यामुळे थोडा तिकडेपण हात मारावा लागला.
ऑफिसमध्ये मेल चेक केल्यावर वेगवेगळ्या ब्लॉग आणि फोरम मध्ये शिव्या देण्याचा कार्यक्रम पार पाडला. चहा नंतर कामाला सुरुवात करणार केली. आता बहुतेक LUNCH मध्ये आणि संध्याकाळी लोकलमध्ये शिव्या देण्याचा कार्यक्रम करणार.

या भडव्यांना अद्दल घडवलीच पाहिजे.

हिरवे साप फार चेकाळलेत, बघूया भगवे बेडूक किती उड्या मारतात.
च्याआयला बंद नको नाहीतर रविवारी कामावर यावे लागेल.

सोनूला मारण्याची हि पहिलीच वेळ असेल का?
१० वर्षाच्या मुलीला कामावर ठेवले होते हे कॉम्प्लेक्समधील इतरांना माहीत नव्हते का?
आणखी अशा किती सोनू तिथे आहेत?
या कॉम्प्लेक्समधील हा नक्की पहिला बळी होता का?

राखी आणि मीकासारखी प्रसिद्धी नसलेल्या सोनूला प्रसारमाध्यमांनी थोडा वेळ दिला त्याबद्दल त्यांचे शतशः आभार.

http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1038828

आपण का जगतो? इतर प्राणी, झाडे, पक्षी का जगतात?
बरे फक्त जगतच नाही तर नवीन जीवांना जन्मदेखील देतो.
इतरांच ठीक आहे निसर्गानं आखून दिलेल्या रस्त्याने जायचं, जगायचं - मरायचं.

आपण मात्र संस्कृतीच्या नावाखाली स्वतःला नको तो त्रास देत असतो. उगाचच सु-संस्कृत असल्याचा दिखावा करतो.
नर-मादी हे साध सरळ नात सोडून आपण नवी नाती तयार केली. त्यांच्या जंजाळात अडकलो. कशासाठी?

योग्य त्या वयात प्रणयक्रिडा करणे आपण सोडून दिले. आता तर लग्नाचे वय विनाकारण वाढवले. कशासाठी?
तर बदललेली संस्कृती.. मग आपल्या भावनांना इतर मार्गाने वाट करून द्यायची. मैथुनासारखे प्रकार त्यातलेच.

कशासाठी हे सगळं?

बरं विवाहपूर्व संबंधांना तथाकथित संस्कृती रक्षकांचा विरोध. का?
जर शारीरिक गरजा योग्य त्या वेळेस दोघांच्या अनुमतीने भागवल्या तर हरकत कशाला?
१८-२१ वर्षावरील मुलं जर लग्नाचे निर्णय घेऊ शकतात तर विवाहपूर्व संबंधांना कायदेशीर मान्यता का नको?.

संस्कृतीच्या नावाखाली निसर्गाशी वैर कशाला?

पण मी कामाला जातो आणि तिथे काम काय करतो हि गोष्ट त्याला शेवटपर्यंत समजली नाही.
मी बऱ्याच वेळा माझ्या परीने प्रयत्न केला पण त्याला काही समजले नाही.
दर दोन-चार आठवड्याने मला माझ्या नोकरीबद्दल प्रश्न विचारायचा.

काम कसं चाललंय?
- चांगलं चाललंय.
अंग मेहनतीच काम असतंय का?
- नाही. बसून असतो दिवसभर. सकाळी खुर्चीवर बसलं की संध्याकाळीच उठायचं.
पाठ दुखतं असलं नाय का?
- हा. होतो त्रास.
मग मधी-मधी उभं ऱ्हायचं. भायेर फिरून यायचं. भायेर जाउ देत्यात का?
- हो.
मोठं-मोठ्या मशनी हायेत का?
- नाय.
मग लीखापढीचं काम हाय का?
- नाय.
मग?
- कॉम्पुटरचं काम आहे.
म्हंजे?

आता संगणक म्हणजे काय? तो कसा असतो? आणि काम कसे केले जाते हे मला कधीच समजावून सांगता आले नाही. तरीही मी माझ्या परीने प्रयत्न करायचो. आज्ज्याला टाईपरायटर माहीत होता. बहुतेक कोर्ट-कचेरीमध्ये बघितला असावा.

- टायपिंग करतात ना तशी मशीन असते. 
लय टाइप करावं लागतं का? बोटं दुखतं आसतील ना?
- नाय. जास्त टाइप करावं नाय लागत.
मोठी कंपनी हाय का?
- नाही. लहान आहे. १०-१५ माणसं आहेत.
आन माल वाहून न्यायला येगळी माणसं असत्यात का?
- नाही माल-बील काही तयार होत नाही आमच्या कंपनीत.
मग कंपनी करती काय? (उत्पादन कशाच होत?)
- आम्ही कॉम्पुटरवर काम करतो आणि कॉम्पुटरवरच पाठवतो. नाहीतर CD बनवून पाठवतो.

Upload - download करायचं म्हणजे काय? त्या भानगडीत मी पडत नसे. CD म्हणजे जुन्या ग्रामोफोनच्या तबकड्या. समजायला सोप्या होत्या.

त्याच्यात गाणी असत्यात का?
- नाय. त्याच्यात आम्ही केलेलं काम असत.
दररोज माल जातो का?
- नाही काम झालं की जातो.

अस काही ठरावीक दिवसांच्या अंतराने आमचं संभाषण चाले.
कंपनी म्हटलं की एखादा कारखाना ज्यात काहीतरी उत्पादन होत, जे एखादा ट्रक किंवा तत्सम वाहनाने इच्छित स्थळी पोहचवले जाते असा समज असलेल्या माझ्या आज्ज्याला मी काम काय करतो हे शेवटपर्यंत कळले नाही.

एकदा बाहेर तिच्याशी गप्पा मारत होतो.
सहजच "टेप रेकॉर्डर" विषय निघाला.
गुप्तांच्या घराकडे पाहून म्हणाली,
"बहोत कंजूष है ये लोग, १०-१२ हजार का टेप लिया है लेकीन इतना बारीक आवाज करके सुनते है की किसीको सुनाई न दे.
अब आवाज बढाने से इनका क्या जायेगा?
सिर्फ घरवाले लोग सुनते है, इतना बिजली बचाके बिल तो उतनाही आता है ना.
अभी जीसके पास टेप नही वो क्या करेगा?
हम लोग देखा ना कैसा फूल आवाज मे गाना सुनते है.
हम भी सुनते है और सबको सुनाते है."

मला गुप्ताच्या कंजूषपणाचा जाम राग आला.